Servicios en comunicación Intercultural

Gabo raymipi willay kamayuqkuna

Willakuy kamayuqkuna Deutsche Welle Akademie nisqa wayqipanakunapiwan Gabo 2019 raymipi. (Foto: Benedickt Borchers)

Imatan qunman kikinniyuq willakuqkuna comunicación indígena nisqa tiksi muyuman? Chunkamanta runpucharqukuspa comunicadores indígenas y comunitarios nisqa, pishqa suyukunamanta Abya Yalamanta illanku Medellin llaqtakama, Gabo raymiman chaypim reksirichimunku imaynatacha paykuna tiyanku llaqtankupi chayta, willanakunku imaynatan aswan allinta kay runakunaq willanakuyninkuna qunman “periodismo citadino” nisqaman.

Arnold Piedrapa qillqasqan*

Servindi, chunkapunchaw octubre killa iskaywaraqa chunkaisqunniyuq wata.- Medellin, qillo t’ikakunayuq llaqta paykunam kasqan Gabriel García Márquez riqch’ayninpi pishqa waranqa pesos colombianios nisqa qulqipi, kaymi karqan kimsa punchaw Abyayalaq ñawirurun qelqana wasikunamanta, chaypin aparikum raymi, allin riqsisqa periodismo nisqapaq chay llaqtamanta.

Deutsche Welle Akademie, proyecto nisqan chunka ayllukunamanta willakuqkunata huñuykun Perú, Ecuador, Bolivia, Colombia hinallataq Guatemala, suyukunamanta, paykunam kaykunku Gabo raymipi, chaypin reqsirichinku imatacha yachanku, imaynatacha willanakuyta, ruwanku, imaynatam paykuna llanq’anku tukuy wayrawasicunapi, hinallataq huñuykamunku tukuy yachaykunata chay yachaykunawan llank’arimunankupaq, reqsirichimunankupaq sapanqa llaqtankupi.

Paykunan tapusharqanku wakinkunata, willaq kamayuqkunata hinaspan qunqaylla paykunata tapupuchasqaku. Fotografía nisqa fotochikusqankupi café upyasqankupi, purisqankupi, ayllukunamanta willay kamayuqkunam kanku, payukunatan harkasqa periodistakuna pi runakunacha purín chay llaqtakunata paykuna ima. Tukuy runakuna paykunata qawapuchasqaku imarayku paykunan risqaku llaqtankumanta p’achanwan, rimanku runa siminkupi, ñawpa causayninkuta apasqanku rayku ch’ila kallpawam vallenato nisqaq suyun.

Chay chunka willay kamayuqkunam aqllanku sutita Red KANQ nisqata ayllunkupaq. Chaymi sapanka rimayninkuq qallariynin (K kaqchikel simi, kichwa simi, A aymara simi, N nasa yuwe simi, Q de quechua chaymanta q'eqchí simi) chay rumpun kaykun, tukuy rimanakuykunapi Deutsche Welle Akademie, Gabo wayrawasipi, chaypin huk runakunawan rimarinku, reqsirichinku yachasqankuta llanqasqankuta llaqtanku wayrawasikunapi, waquin yachaykunatapas pachamamaq willakuyninkunata, imaynatan warmikuna purinku kay willanakuy huñukunapi, hinallataq kay siminchiskuna astawan reqsisqa kananpaq tukuy willakuy wasikunapi.

Chaymantataqmi chalqarina “hatun wasiman”

Kayqa chayraqmi qallarishan kanraqmi hatun ñan purinapaq, chaytan nin Matthias Kopp, kamachik proyectos de Deutsche Welle Akademie Colombia nuisqamanta. “Ñuqaykun  yuyaykuyku allinmi kanman ayllukunamanta willay kamayuqkunata pusamuy nispa, kay Medellin llaqtaman kunkanku uyarikunanpaq. Kay huchuy t’uquchamanta rimaykunanchispaq, ichaqa ñuqanchis sayariykusunman hatun patapi kananpaq, yaqapis periodismo nacional nisqawan, periodismo internacionalpiwan kikillan kanman” ninmi.

Pacha puriywan, karu tapukuy kaqtin, qunqay para chayamuywan, chaypin kaykunku willay kamayuqkuna Red KANQ nisqamanta, chaypin qawaykunku imaynatam riqsikuykunata rakinku sumaq tuta Gabo raymipi, ichaqa may punchawllapas ñawpaq ñuqanchispas reqsirisqa kasunman paykuna hina nispa. Chay yuyayuquy manan karupichu. Gabo raymi qallariynimpin Federico Gutiérrez Medellín humalliq llapallan willakuqkunata nin, llankayman kay runanchiskuna rayku. “Qankunapin rimaykuna kashan wayrawasikunaman chayaypas. Chayta allinta llankaykuychis ayllunchiskuna rayku upallasqa kakunaman rimayta quychis”.

Kay qanchis kutiña raymin, apakushan ashka t’ikakunayuq mallkikunayuq pampapi Medellín, llaqtaq q’umer sunqunpi, kimsa llankanan qukun pachamamanchismanta, chaymi karqan kusa reqsina indígenas willaykamayuqkunapaq, paykuna mashkanku reqsirichiyta llaqtankumanta, imaynatan pachamamanchista amachasunman tiqsi muyunchispi. Hinaspapis hukllatan riqsiykunku (Manan yawarqa haykaqpis qilluchu karqan Mónica Baró Sánchez Cuba suyuyuq qelqasqan). Chay qillqasqanmi willakun imaynatan wañuchinku plomo nisqawan runakunata Habana llaqtakunapi, chaymi qallarisqa pisqa chunka watakunapi chayraqmi riqsikun iskay waranqa suqtayoq watapi. Chay sasachakuywan tukuymi karupiraq qawarikum.

Huñunakuy tukuna patapin, Jesús Abad Colorado, chaskiykum riqsikuyta allin periodista kasqanmanta, paymi yuyaychaykun periodista masinkunaman, chay riqsisqa riqch’ay urquqqa sumaq willakuytan nin pachamamanchista amachananchispaq willakuykunawan llanqasqanchismanta pacha. “Ñuqanchisqa manan imapas kasunmanchu sichus kay pachamamanchis mana canmachu chayqa, kay pachamamanchismi llapanchispa wasinchis chay raykum amachana kay llaqtanchispa sapanka mallkita, sapanqa mayuta ima, imatan saqisun qhipa wiñaykunapaq?”, nispa, hinaspan chaskiykun llapankuq t’aqllarikuyninta.

Kikinniyuqkunaq willakuyninkuna 

Marileny Choc paymi rimanakushan Matthias Kopp Deutsche Welle Akademie nisqamanta hinallataq Selnich Vivas yachachiq, Antioquia hatun yachayhuasimanta ima. (Foto: Benedickt Borchers)

Sapanka willaykamayuqkunan imaymana kawsayniyuq kanku imaynatan paykuna haykunku kay yachayman chayta willakunku, kaymi qallarin llaqtankupa sasachaykunawan.

“Ñuqaqa kay willanakuy ruwaykunatan ruwani mana pipis umalliqniyku kaqtin kay Amozonas llaqtapi, ñuqaykuq kunkaykum upallachisqa imaraykun sinchitan qatipayawanku sipiyta munaspa llapan umalliqniykutapas, hinaspapas manan kanchu mana manchakuqwarmikuna machulaykunan yachachiwan allin ch’ila warmi kayta kay ñuqanchispa kawsayninchiskunata amachayta tukuy sunquywan munakuyta”, chaytan nin Eslendy Grefa, willakuq kichwa amazónica Lanceros Digitales nisqa, amazonia ecuatoriana wayrawasimanta.

“Huk qallariypin mana qarqanchu willakuqkuna simiykupi rimaq, chayraykum nuqa kani willakuq. Ñuqan wayrawasikunapi qallarini kaqchikel simita rimaspa kunantaqmi llankashani kaqchikel Wikipediapaq qillqaykunata qispichimuspa, mana saqispa huk yachaykuna kanraqmi imaymana yachana Guatemala llaqtapi”, chaytan nin Uskam Camey, maya simi amachak.

Huktataqmi, Marileny Choc, Sayaxche wayrawasi manta willakuq Petén llaqtamanta paysi tarin allin wiñayta micrófono ukunkunapi wayrawasikunapi rimaspa paymi añay nin Deutsche Welle Akademie chaymanta Instituto Guatemalteco de Educación Radiofónica (IGER), yachaywasita paykunan willarimuanku yachaykunamanta rimanaypaq kay wayrawasimanta pacha. Chayraykum hastawan reqsiykuni yachaykuni imaynatacha tiyanku llaqtakunapi, karu puna lomakunapi runakunaq kawsayninmanta, chaymi hastawan reqsirichiwan ayllukunapi wayrawasikuna radios comunitarias nisqaq ruwasqankuta.

Marilenyqa aswan musphaspa uyarinapaq willakuyniyuqmi, payqa mana allin qhawarisqas karan warmi kaspan hinallataq ñawpa llaqayuq kasqan rayku, wakin warmikunapas, manan avionpi purwaqchu nitaq karukunaman chayawaqchu nirankus. Rimanakuypin, sumaq güipilmanta p’acharisqa, llaqtanpa p’achanyari, chiqaq qhapaq kaymanta rimarin: “Qhapaq kayniymanta rimarirqtiymi, runakuna qullqimanta rimanaypaq yuyaykunku, ichaqa aswan allin Qhapaq kaiyniyqa rimasqaymi, llaqtaypiwan”, paymi t’aqllakuykunata kausarichin uyariqninkunapi.

Qhipamanqa Marileny tarirun derechos humanos nisqamanta tupapakuyta wayra wasikunaq sunqunmanta. Paytan lliw tapukacharanku kay Gabo raymipi. “manachu lliphipipiy uyaykita nanachisunki”, nispan chansakuspa nin huq turan, wakinkunaq asikusqan. 

Red KANQ nisqapi puriq warmikunaqa rimanakuykunatan wakichiranku Gabo wayrawasipi, llaqatakupi imaynatachus ruwayninkunata mast’arispa. (Foto: Benedickt Borchers)

"Rimana wasikuna qallpanchayqa, sapa p’unchaw llank’aymi"

Eslendy Grefa, kichwa rimaq Ecuador suyupa yukanmanta, paymi aswan tapusqa karqan. (Foto: Benedickt Borchers)

¿Imaynatataq qallpanchasunman, kikiniyuqkuna rimana wasikunata, aswan rikusqa kanakupaqri? Chaytan aswanta yacharikuran kay Red KANQ nisqapi, kimsantin p’unchaw raymipi. Pikunachus rirqanku paykunan willakamunku.

“Riamana wasikunata qallpanchananchispaqqa tinkuykunatan qispichinanchis ayllunchiskunaman wataykusqa kasun kay llaqtanchis uqhupi hinallataq hawa llaqtakunapiwan. Chaywanmi, aswan riqsisqa kanqa rimana wasinchiskuna, tupapakunanchispaq”, nispan Ecuador suyuyuq Eslendy nin. 

Guatemala suyumanta Uskam yuyayninpakqa, qallpanchakuyqa munayninchismi hinallataq rimayninchikunapaq chaywan musuq ruwanankuna yachaqanapaq. Hinallataq, nin: “Kay yachaykunata chaninchananchis rimana wasinchiskunapi, kay raymikuna kachun rimayninchis simikunapi chaninchana allinninkunata aqllarispa añanchana”.

Kay Red KANQ nisqa willakuqkunan qamarirqanku Gabo raymimanta imaymana willakuykunata, ayllukunapi rimana wasikunapaq. (Foto: Benedickt Borchers)

Qhipatataq, Yenny Paucar, aimara wairawasipi rimaq Puno suyumnata, paymi rimarin qallpancharinakuy imanaqtinmi tupapakuypaq kasqanmanata. “Manan qallpa wañichichu kani, ichaqa rimana wasinchiskuna qallpanchayka sapa p’unchaw tupapakuymi. Qhawariychis, warmikuna rimarishanchis chaytaqa manam pipas yanqallachu quwaranchis. Tupapakuspan kaykunaman chayamunchis hinallataqmi qhawanawanchis dirichuyuq runakunata hina, rimay atiyniyuqkunata hina chaywan allin kawsayman suyunchiskuna purinankupaq”.

Yennyqa Rosa Palominoq ususinmi, paymi allin qhawarisqa aimara llaqapi, payqa wach’ichimun Wiñay Panqara nisqa wayra wasipi rimariyta, chaymi castilla simi nin "Siempre floreciendo", ñan iskay chunka hukniyuk wataña, ichaqa sasataraqmi hatun wayrawasikupi rantina, chaymi tukuy yuyaykusqa kashan ñuqanchispa kanaman uk wayrawasinchis nispa. “Chikaqmi kan, wairawasikuna kikinninchiskunaq atikunmanmi ñuqanchispaq kananta, imaynan hatun wayrawasikuna kan hina, Bolivia suyupi ruwasqanku hina. Kaymi mast’árinqa, lliwpa willakuyninkunata”, nispan nin Luis Salazar, runasimipi wayrawasipi rimaq Centro de Producción Radiofónica (CEPRA) nisqa Cochabamba llaqptapi hinallataq software libre nisqa ch’íqichiq.

Llaqtapura rimanakuy

Kay huñuqa ruwarirqan imaymana pachamamaman haywakuykunatan. Kaykunapin llaqtakunapura rimanakuykuna thuturirqan. (Foto: Benedickt Borchers)

Llaqtapura tinkuymi aparikurqan kimsantin p’unchaw Gabo raymipiqa chaypin chunkantin willaykamayuqkuna kuskapuraspanku, pikunachus imayna pacha kasqanmanta rimanakuranku, pachamamaman haywakuranku hinallataq purimuranku t’ikachasqa llaqtata Comuna 13 nisqata ima, Plaza Botero chaymanta Antioquia hatun yachaywasitapas chaypin waqaychasqa kashan tukuy awqanakuy Colombia suyupi karqan chaykunamanta.

Ichaqa, aswan allintan tinkuykunamanta qhawarikurqan iskaynin puriykunapi suyunchiskunapi kaqkuna: kikinninchispa rimamakuyninchis, llaqtakunapi rimanakuykunawan Chaymi kay Gabo raymi tinkuykachirqan willakuy: Ima yachaykunatataq apakuranku wasinkumanri? “Ñuqam sinchita yacharuni ñañaturaykunamanta, llamp’ulla kayta, yuyaykunaq mismananta, aswan allinta yachaykunata t’aqwiriyta chaywan willakuykuna willakuykuna wiñarinanpaq”, ninmi Eslendy Ecuador suyumanta. 

Fabiana Condori, CEPRA nisqamanta, La Paz llaqtapi aimara willaykamayuqtaqmi, nillantaq ñañaturankunamanta yachaqasqanta. “Ñuqaqa atiymanmi purichiyta kay p’unchaykunapi yachaykuna qhawarisqanchista, Marileny ñañanchis Guatemala suyumnatan munan wayrawasikunamanta tupapakamunanchista ari ñuqapas munaymanmi ñut’u rimaykunata kamariyta wayra wasikunapaq”.

Qhipatataqmi, Imatataq yachachisunman llaqtakunapi willakuqkunaman? “Mayraqmi yachachinanchis kanman llamp’ulla kaymanta, tukuy chiqasta qawariyta. Nisunmanmi”, nispan nin Yenny Perú suyumanta. 

Huk rimaypitaqmi, Luz Dary Cuetia, nasa llaqtapi willay kamayuq Voces de Nuestra Tierra del Consejo Regional Indígena del Cauca (Colombia) nisqamanta, kikinpi imakunachus kan chaymanta willakuy hatarichiymanta hinallataq allinta qhawarispa willakuy urquymanta: “Llaqtakunapi willakuqkunata yachachisun, maykunapichus willakuykuna kashan chayman chayamunankupaq. Kikniyuq llaqtakunapi wayrawasikunan nin chayamuchunku maykunapis willakuykuna kashan chayman maykunapichá ayllukuna kashan chayman, ama llullakuykunata willakamuchunkuchu”, nispa.

Chaymantapas Kopp Deutsche Welle Akademie nisqamantan nin chiqaqmi kay yachaqaykunawan kay Red KANQ nisqa llaqtakunapi rimana wasikunaman. “Kikinniyuq willakuy kamaqkunaqa tiyasqankupi shach’akunatawan, allp’ankunata, ununtawanmi watanku. Chaytan yachaqanchis inti lluqsimuy chiqasmanta kaqkuna, rikunachis, imaynan kawsayninchis pachamamata wañuchishan, sapakutin qhawarinchis manan kikillan kanmanchu. Kikinniyuq llaqtakunawan rimanakuymi aswan allin chaywan hukhina kawsaykunata maskanachispaq”. 

Puriryqa manan tukukunchu

Gabo raymiqa Medellínpi kallariyqachirqan kay Red KANQ nisqata, chay kutiqqa sayaykuyllan karqan. Kay qanchis punchay p’uchukayninpin llapan kikinniyuq willakuy kamayuqkunapaq, Qosqo llaqtapi Perú suyupi imaymana yachaykuna kallanqataq chaymantataq Guatemala llaqtapi kikin suyuman puririllanqakutaq. Kay huñun puririn Encuentro Internacional de Comunicación Indígena, nisqa hatun tinkuyman chaymantataq maya llaqtayukunaman, chaypin aparikunqa Festival Latinoamericano de Lenguas Indígenas en Internet nisqa. Chaypaqmi q’ipinkupi yachay puririy ñan mat’isqaña karishan.

---
*Arnold Piedraqa Servindi nisqa wayqipanakunawanmi llamk’arin, paymi qillqan llaqtakunaq kausayninkunamanta. Hinallataq chunka willakuqkunamanta huknin karqan Colombia llaqtapi Deutsche Welle Akademie nisqaq pusasqan. 

 

Valoración: 
0
Sin votos (todavía)

Añadir nuevo comentario